Όταν ο Νίτσε, πριν από σχεδόν 150 χρόνια, έκανε τη διάγνωσή του για τον θάνατο του Θεού, πίστευε ότι αυτό το άνευ προηγουμένου γεγονός θα άλλαζε ριζικά την ύπαρξη των ανθρώπων στη γη. «Πού βρiσκόμαστε τώρα; – έγραφε – Δεν είμαστε σε μια συνεχή πτώση; […] Υπάρχει ακόμα πάνω και κάτω; Μήπως περιπλανιόμαστε σε ένα άπειρο κενό;». Και ο Κιρίλοφ, ο χαρακτήρας από τους «Δαιμονισμένους», τα λόγια του οποίου ο Νίτσε είχε μελετήσει προσεκτικά, σκεφτόταν τον θάνατο του Θεού με το ίδιο φλογερό πάθος και είχε καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η αδήριτη συνέπεια ήταν η απελευθέρωση μιας θέλησης χωρίς όρια και, ταυτόχρονα, η αναισθησία και η αυτοκτονία: «Αν υπάρχει Θεός, εγώ είμαι ο Θεός... Αν υπάρχει Θεός, όλη η βούληση είναι δική του και δεν μπορώ να ξεφύγω από τη βούλησή του. Αν δεν υπάρχει Θεός, όλη η βούληση είναι δική μου και είμαι υποχρεωμένος να επιβεβαιώσω την ελεύθερη βούλησή μου... Είμαι υποχρεωμένος να πυροβολήσω τον εαυτό μου, γιατί η πληρέστερη έκφραση της ελεύθερης βούλησής μου είναι να σκοτώσω τον εαυτό μου».
Ένα γεγονός που δεν πρέπει να πάψουμε να αναλογιζόμαστε είναι ότι, ενάμιση αιώνα μετά, αυτό το πάθος φαίνεται να έχει πλέον εξαφανιστεί εντελώς. Οι άνθρωποι επέζησαν ήρεμα από τον θάνατο του Θεού και συνεχίζουν να ζουν χωρίς να το κάνουν θέμα, σαν να μην συνέβη τίποτα. Σαν να μην συνέβη τίποτα, ακριβώς. Ο μηδενισμός, τον οποίο οι Ευρωπαίοι διανοούμενοι είχαν αρχικά χαιρετίσει ως τον πιο ανησυχητικό επισκέπτη, έχει γίνει μια καθημερινή, χλιαρή και αδιάφορη κατάσταση, με την οποία, αντίθετα με ό,τι πίστευαν ο Τουργκένιεφ και ο Ντοστογιέφσκι, ο Νίτσε και ο Χάιντεγκερ, είναι δυνατόν να συνυπάρχει κανείς ήσυχα, συνεχίζοντας να αναζητά χρήματα και εργασία, να παντρεύεται και να χωρίζει, να ταξιδεύει και να πηγαίνει διακοπές. Ο άνθρωπος περιπλανιέται σήμερα χωρίς να το σκέφτεται σε μια ουδέτερη ζώνη, πέρα όχι μόνο από το θείο και το ανθρώπινο, αλλά και (χάριν εκείνων των καλοθελητών που θεωρητικολογούν κυνικά για μια επιστροφή των ανθρώπων στη φύση) από το ζωώδες.
Σίγουρα όλοι θα συμφωνήσουν ότι όλα αυτά δεν έχουν νόημα, ότι χωρίς το θείο δεν ξέρουμε πια πώς να σκεφτούμε τον άνθρωπο και το ζώο, αλλά αυτό σημαίνει απλώς ότι τα πάντα και το τίποτα είναι πλέον δυνατά. Τίποτα: δηλαδή ότι τελικά δεν υπάρχει πια ο κόσμος, αλλά παραμένει η γλώσσα (αυτή είναι, αν το καλοσκεφτούμε, η μόνη σημασία του όρου «τίποτα» – ότι η γλώσσα καταστρέφει, όπως κάνει, τον κόσμο, πιστεύοντας ότι μπορεί να επιβιώσει από αυτόν). Τα πάντα: ίσως ακόμη – και αυτό είναι για εμάς αποφασιστικό – η εμφάνιση μιας νέας μορφής – νέας, δηλαδή αρχαϊκής και, ταυτόχρονα, πολύ κοντινής, τόσο κοντινής που δεν μπορούμε να τη δούμε. Ποιανού και τι; Του θείου, του ανθρώπινου, του ζωώδους;
Πάντα σκεφτόμασταν το ζωντανό μέσα σε αυτή την τριάδα, πολύτιμη και αβέβαιη ταυτόχρονα, παίζοντας πάντα με το ένα εναντίον του άλλου ή το ένα με το άλλο. Δεν είναι άραγε καιρός να θυμηθούμε πότε το ζωντανό δεν ήταν ακόμα ούτε θεός, ούτε άνθρωπος, ούτε ζώο, αλλά απλά μια ψυχή, δηλαδή μια ζωή;
Giorgio Agamben, Dio, uomo, animale
18 Μαρτίου 2024
.jpeg)
