Giorgio Agamben: Θεός, άνθρωπος, ζώο

Όταν ο Νίτσε, πριν από σχεδόν 150 χρόνια, έκανε τη διάγνωσή του για τον θάνατο του Θεού, πίστευε ότι αυτό το άνευ προηγουμένου γεγονός θα άλλαζε ριζικά την ύπαρξη των ανθρώπων στη γη. «Πού βρiσκόμαστε τώρα; – έγραφε – Δεν είμαστε σε μια συνεχή πτώση; […] Υπάρχει ακόμα πάνω και κάτω; Μήπως περιπλανιόμαστε σε ένα άπειρο κενό;». Και ο Κιρίλοφ, ο χαρακτήρας από τους «Δαιμονισμένους», τα λόγια του οποίου ο Νίτσε είχε μελετήσει προσεκτικά, σκεφτόταν τον θάνατο του Θεού με το ίδιο φλογερό πάθος και είχε καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η αδήριτη συνέπεια ήταν η απελευθέρωση μιας θέλησης χωρίς όρια και, ταυτόχρονα, η αναισθησία και η αυτοκτονία: «Αν υπάρχει Θεός, εγώ είμαι ο Θεός... Αν υπάρχει Θεός, όλη η βούληση είναι δική του και δεν μπορώ να ξεφύγω από τη βούλησή του. Αν δεν υπάρχει Θεός, όλη η βούληση είναι δική μου και είμαι υποχρεωμένος να επιβεβαιώσω την ελεύθερη βούλησή μου... Είμαι υποχρεωμένος να πυροβολήσω τον εαυτό μου, γιατί η πληρέστερη έκφραση της ελεύθερης βούλησής μου είναι να σκοτώσω τον εαυτό μου».

Ένα γεγονός που δεν πρέπει να πάψουμε να αναλογιζόμαστε είναι ότι, ενάμιση αιώνα μετά, αυτό το πάθος φαίνεται να έχει πλέον εξαφανιστεί εντελώς. Οι άνθρωποι επέζησαν ήρεμα από τον θάνατο του Θεού και συνεχίζουν να ζουν χωρίς να το κάνουν θέμα, σαν να μην συνέβη τίποτα. Σαν να μην συνέβη τίποτα, ακριβώς. Ο μηδενισμός, τον οποίο οι Ευρωπαίοι διανοούμενοι είχαν αρχικά χαιρετίσει ως τον πιο ανησυχητικό επισκέπτη, έχει γίνει μια καθημερινή, χλιαρή και αδιάφορη κατάσταση, με την οποία, αντίθετα με ό,τι πίστευαν ο Τουργκένιεφ και ο Ντοστογιέφσκι, ο Νίτσε και ο Χάιντεγκερ, είναι δυνατόν να συνυπάρχει κανείς ήσυχα, συνεχίζοντας να αναζητά χρήματα και εργασία, να παντρεύεται και να χωρίζει, να ταξιδεύει και να πηγαίνει διακοπές. Ο άνθρωπος περιπλανιέται σήμερα χωρίς να το σκέφτεται σε μια ουδέτερη ζώνη, πέρα όχι μόνο από το θείο και το ανθρώπινο, αλλά και (χάριν εκείνων των καλοθελητών που θεωρητικολογούν κυνικά για μια επιστροφή των ανθρώπων στη φύση) από το ζωώδες.

Σίγουρα όλοι θα συμφωνήσουν ότι όλα αυτά δεν έχουν νόημα, ότι χωρίς το θείο δεν ξέρουμε πια πώς να σκεφτούμε τον άνθρωπο και το ζώο, αλλά αυτό σημαίνει απλώς ότι τα πάντα και το τίποτα είναι πλέον δυνατά. Τίποτα: δηλαδή ότι τελικά δεν υπάρχει πια ο κόσμος, αλλά παραμένει η γλώσσα (αυτή είναι, αν το καλοσκεφτούμε, η μόνη σημασία του όρου «τίποτα» – ότι η γλώσσα καταστρέφει, όπως κάνει, τον κόσμο, πιστεύοντας ότι μπορεί να επιβιώσει από αυτόν). Τα πάντα: ίσως ακόμη – και αυτό είναι για εμάς αποφασιστικό – η εμφάνιση μιας νέας μορφής – νέας, δηλαδή αρχαϊκής και, ταυτόχρονα, πολύ κοντινής, τόσο κοντινής που δεν μπορούμε να τη δούμε. Ποιανού και τι; Του θείου, του ανθρώπινου, του ζωώδους;

Πάντα σκεφτόμασταν το ζωντανό μέσα σε αυτή την τριάδα, πολύτιμη και αβέβαιη ταυτόχρονα, παίζοντας πάντα με το ένα εναντίον του άλλου ή το ένα με το άλλο. Δεν είναι άραγε καιρός να θυμηθούμε πότε το ζωντανό δεν ήταν ακόμα ούτε θεός, ούτε άνθρωπος, ούτε ζώο, αλλά απλά μια ψυχή, δηλαδή μια ζωή;

                                                              Giorgio Agamben, Dio, uomo, animale

18 Μαρτίου 2024

Quodlibet

Giorgio Agamben: Πού βρισκόμαστε;

Στην κόλαση. Κάθε συζήτηση που δεν ξεκινά από αυτή την παραδοχή είναι απλά αβάσιμη. Οι κύκλοι στους οποίους βρισκόμαστε δεν είναι διατεταγμένοι κάθετα, αλλά διάσπαρτοι στον κόσμο. Όπου οι άνθρωποι συναγελάζονται, δημιουργούν κόλαση. Οι κύκλοι και τα βάραθρα είναι παντού γύρω μας, και αναγνωρίζουμε, όπως στα Caprichos του Γκόγια, τα τέρατα και τους διαβόλους που τα διαφεντεύουν.

Τι μπορούμε να κάνουμε σε αυτή την κόλαση; Όχι τόσο ή όχι μόνο, όπως έλεγε ο Italo, να φυλάξουμε ένα κομμάτι του καλού, αυτό που στην κόλαση δεν είναι κόλαση. Επειδή και αυτό έχει μολυνθεί, εν όλω ή εν μέρει – σε κάθε περίπτωση no te escaparas. Καλύτερα σταμάτα, σιώπησε, παρατήρησε και, την κατάλληλη στιγμή, μίλα, σπάσε το παραπέτασμα των ψεμάτων πάνω στο οποίο στηρίζεται η κόλαση. Γιατί η ίδια η κόλαση είναι ένα ψέμα, το ψέμα του ψεύδους που εμποδίζει το πέρασμα προς το μη-κολασμένο, προς το χαρούμενο, απλό, άναρχο υπάρχον. Προς την άγνωστη επικράτεια που η κόλαση σκεπάζει κάθε φορά με το κράτος της, σαν να μην υπήρχε άλλη δυνατότητα έξω από τα βάραθρα και τους κύκλους στους οποίους σε έχουν ήδη αναγκαστικά εγγράψει. Γίνε εσύ το σημείο, το κατώφλι, το απροσπέλαστο από το κράτος, όπου αναδύεται το δυνατό, η μόνη αληθινή πραγματικότητα. Η σκέψη δεν συνίσταται στο να πραγματοποιήσεις το δυνατό, όπως σε προσκαλούν να κάνεις οι δαίμονες, αλλά στο να κάνεις δυνατό το πραγματικό, στο να βρεις μια διέξοδο από το αναπόδραστο των γεγονότων που η κυρίαρχη ιδεολογία προσπαθεί να επιβάλει σε κάθε σφαίρα – και πρώτα απ' όλα στην πολιτική. 

Giorgio Agamben, Dove siamo?

15 Σεπτεμβρίου 2025
Quodlibet

Giorgio Agamben: Για τα πράγματα που δεν υπάρχουν

Antonio Ciseri, Ecce Homo

Η Cristina Campo έγραψε κάποτε: «Τι άλλο υπάρχει αληθινά σε αυτόν τον κόσμο αν όχι αυτό που δεν είναι αυτού του κόσμου;». Πρόκειται πιθανώς για μια παραπομπή στο Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιον (18.36) όπου ο Ιησούς δηλώνει στον Πιλάτο: «ἡ βασιλεία ἡ ἐμὴ οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ κόσμου τούτου· εἰ ἐκ τοῦ κόσμου τούτου ἦν ἡ βασιλεία ἡ ἐμή, οἱ ὑπηρέται ἂν οἱ ἐμοὶ ἠγωνίζοντο, ἵνα μὴ παραδοθῶ τοῖς Ἰουδαίοις· νῦν δὲ ἡ βασιλεία ἡ ἐμὴ οὐκ ἔστιν ἐντεῦθεν». Έχει λοιπόν αποφασιστική σημασία να αναρωτηθούμε για το νόημα και τον τρόπο ύπαρξης αυτού που δεν είναι αυτού του κόσμου. Αυτό κάνει ο Πιλάτος, ο οποίος, σαν να ήθελε να κατανοήσει το καθεστώς αυτής της ειδικής βασιλείας, τον ρωτά αμέσως: «βασιλεὺς εἶ σύ;». Η απάντηση του Ιησού, για όσους μπορούν να την κατανοήσουν, παρέχει μια πρώτη ένδειξη για το νόημα μιας βασιλείας που υπάρχει, αλλά δεν είναι από εδώ: «σὺ λέγεις ὅτι βασιλεύς εἰμι ἐγώ. ἐγὼ εἰς τοῦτο γεγέννημαι καὶ εἰς τοῦτο ἐλήλυθα εἰς τὸν κόσμον, ἵνα μαρτυρήσω τῇ ἀληθείᾳ». Και σε αυτό το σημείο ο Πιλάτος θέτει την περίφημη ερώτηση, που ο Νίτσε χαρακτήρισε «την πιο λεπτή παρατήρηση όλων των εποχών»: «Τι είναι η αλήθεια;». Η βασιλεία που δεν είναι αυτού του κόσμου απαιτεί να μαρτυρήσουμε την αλήθεια της, και αυτό που ο Πιλάτος δεν καταλαβαίνει είναι ότι κάτι μπορεί να είναι αληθινό χωρίς να υπάρχει στον κόσμο. Δηλαδή, υπάρχουν πράγματα τα οποία κατά κάποιο τρόπο υπάρχουν, αλλά δεν μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο νομικής ετυμηγορίας για το αν είναι πραγματικά αληθή ή ψευδή, όπως αυτό που εξετάζεται στη δίκη που διεξάγει ο Πιλάτος.

Ο Furio Jesi, διερευνώντας την πραγματικότητα του μύθου, πρότεινε μια λύση που μπορεί να μας φανεί χρήσιμη: αν τα εν λόγω πράγματα σε αυτό που ονομάζει μυθολογική μηχανή «υπάρχουν, αλλά βρίσκονται σε έναν "άλλο κόσμο": δεν είναι εδώ». Και αμέσως προσθέτει: «δεν υπάρχει ακριβέστερη πίστη σε έναν "άλλο κόσμο" που δεν είναι εδώ από τη δήλωση ότι ένας τέτοιος "άλλος κόσμος" δεν υπάρχει». Είναι λοιπόν κατανοητό τι εννοεί ο Ιησούς όταν λέει ότι η βασιλεία του δεν είναι  αυτού του κόσμου. Η βασιλεία του δεν είναι εδώ, αλλά δεν είναι, για αυτόν τον λόγο, χωρίς νόημα. Αντιθέτως, ήρθε σε αυτόν τον κόσμο για να μαρτυρήσει αυτό που δεν είναι αυτού του κόσμου, τα πράγματα που δεν είναι εδώ. Και αυτό ακριβώς πρέπει να είχε στο μυαλό της η Cristina Campo: πραγματικά επείγοντα και σημαντικά για τη ζωή της σε αυτόν τον κόσμο είναι μόνο τα πράγματα που δεν είναι αυτού του κόσμου, ή, μάλλον, δεν υπάρχουν.

Είναι καλό να αναλογιστούμε με ιδιαίτερη προσοχή, ειδικά σήμερα που η ανάγκη για αλήθεια φαίνεται να έχει εξαφανιστεί από τον κόσμο, την ιδιαίτερη κατάσταση των πραγμάτων τα οποία, αν και δεν ανήκουν σε αυτόν τον κόσμο, έχουν πραγματική σημασία για εμάς και καθοδηγούν τις σκέψεις και τις πράξεις μας σε αυτόν τον κόσμο. Όπως υποδηλώνει ο Jesi, θα ήταν πράγματι ασυγχώρητο λάθος να συγχέουμε πράγματα που δεν υπάρχουν με αυτά που υπάρχουν, προσποιούμενοι ότι απλά υπάρχουν. Η διαφορά τους αναδύεται σαφώς στη διάκριση μεταξύ εξέγερσης και επανάστασης, την οποία ο Jesi προσπαθεί να ορίσει επακριβώς. Η επανάσταση είναι ο στόχος που θέτουν όσοι πιστεύουν μόνο στα πράγματα αυτού του κόσμου και, ως εκ τούτου, επικεντρώνονται στις συνθήκες και το χρονοδιάγραμμα της πιθανής υλοποίησής τους στον ιστορικό χρόνο σύμφωνα με τις σχέσεις αιτίου-αποτελέσματος. Η εξέγερση, από την άλλη πλευρά, συνεπάγεται την αναστολή του ιστορικού χρόνου, μια αδιάλλακτη δέσμευση σε μια δράση της οποίας οι συνέπειες δεν είναι ούτε γνωστές ούτε προβλέψιμες, αλλά η οποία, για αυτόν τον λόγο, δεν έρχεται σε συμφωνίες ή συμβιβασμούς με τον εχθρό. Ενώ εκείνοι που δεν βλέπουν πέρα από αυτόν τον κόσμο επικεντρώνονται μόνο στις δυναμικές εξουσίας στις οποίες εμπλέκονται και είναι έτοιμοι να παραμερίσουν τις πεποιθήσεις τους χωρίς ενδοιασμούς, οι εξεγερμένοι είναι οι άνθρωποι του «όχι ακόμα», που έχουν αναστείλει τον ιστορικό χρόνο μια για πάντα και μπορούν επομένως να ενεργούν άνευ όρων μέσα σε αυτόν. Ακριβώς επειδή τα πράγματα που δεν έχουν ακόμη συμβεί δεν αντιπροσωπεύουν για αυτούς ένα μέλλον που πρέπει να πραγματοποιηθεί, αλλά μια παρούσα επιταγή για την οποία είναι υποχρεωμένοι να μαρτυρούν ανά πάσα στιγμή, η δράση τους θα επηρεάσει με ακόμη πιο αποφασιστικό τρόπο το ιστορικό γίγνεσθαι, διαρρηγνύοντάς το και εξαλείφοντάς το.

Σε όσους σήμερα επιδιώκουν με κάθε μέσο να μας δεσμεύσουν σε μια υποτιθέμενη πραγματικότητα που δεν επιτρέπει εναλλακτικές λύσεις, πρέπει να αντιτάξουμε προπάντων τη σκέψη, δηλαδή τη σαφή και κατηγορηματική αντίληψη των πραγμάτων που δεν υπάρχουν ανάμεσά μας. Μόνο σε εκείνους που γνωρίζουν χωρίς αυταπάτες ότι η βασιλεία τους δεν είναι αυτού του κόσμου, αλλά παρ' όλα αυτά είναι εδώ και τώρα αμετάκλητα παρούσα με τον δικό της τρόπο, έχει δοθεί η ελπίδα, που δεν είναι παρά η ικανότητα να αντικρούουν κάθε φορά το βάναυσο ψεύδος των γεγονότων που κατασκευάζουν οι άνθρωποι για να υποδουλώσουν τους συνανθρώπους τους.

Giorgio Agamben, Sulle cose che ci-non-sono

3 Ιουνίου 2024
Quodlibet

Giorgio Agamben: Για την ταυτότητα

Ο Kojève διατύπωσε κάποτε, με τη μορφή προειδοποίησης, μια κριτική της ταυτότητας που πρέπει να μας προβληματίσει: «Να είσαι αυτό που δεν μπορείς ποτέ να γίνεις». Το λάθος όσων αναζητούν μια ταυτότητα είναι ότι θέλουν να γίνουν αυτό που ήδη είναι. Αυτό που απλώς είμαστε δεν είναι ταυτότητα, είναι μια διαρκώς παρούσα πηγαία εμπειρία που ξεγλιστρά συνεχώς μέσα από τα δάχτυλά μας, άρα είναι αυτό που δεν μπορούμε ποτέ να γίνουμε. Και όμως, η κοινωνία στην οποία ζούμε το μόνο που μας δίνει είναι μια ταυτότητα την οποία καταλήγουμε να υιοθετούμε με περισσότερη ή λιγότερη πεποίθηση. Αυτή η ταυτότητα –όπως άλλωστε γνωρίζουμε πολύ καλά– είναι αναγκαστικά τεχνητή, και όσοι θέλουν πραγματικά να γίνουν αυτό που είναι διατρέχουν τον κίνδυνο –όπως συνέβη στον Νίτσε και όπως, αν και σε μικρότερο βαθμό, συμβαίνει σχεδόν σε όλους– να βυθιστούν στην τρέλα. Σοφοί, δηλαδή χωρίς ταυτότητα, είναι εκείνοι που πάντα είναι χωρίς ποτέ να γίνονται: αλλά αυτό ακριβώς είναι που σήμερα οι λεγόμενες πολιτισμένες κοινωνίες θεωρούν ως αλλότριο και το σπρώχνουν στο περιθώριο, όταν δεν επιδιώκουν απλώς να το εξαλείψουν.

Giorgio Agamben, Sull’identità

24 Ιουλίου 2025

Quodlibet

Giorgo Agamben: Το κράτος και ο πόλεμος

Αυτό που ονομάζουμε κράτος είναι τελικά μια πολεμική μηχανή και αργά ή γρήγορα αυτή η συστατική του προδιάθεση καταλήγει να αναδύεται πέρα από όλους τους περισσότερο ή λιγότερο εποικοδομητικούς σκοπούς που μπορεί να επικαλεστεί για να δικαιολογήσει την ύπαρξή του. Αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές σήμερα. Ο Νετανιάχου, ο Ζελενσκι, οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις επιδιώκουν πάση θυσία μια πολιτική πολέμου για την οποία μπορούν ασφαλώς να εντοπιστούν σκοποί και δικαιολογίες, αλλά της οποίας το τελικό κίνητρο είναι ασυνείδητο και στηρίζεται στην ίδια τη φύση του κράτους ως πολεμικής μηχανής. Αυτό εξηγεί γιατί ο πόλεμος, όπως είναι προφανές στην περίπτωση του Ζελένσκι και της Ευρώπης, αλλά και στην περίπτωση του Ισραήλ, επιδιώκεται ακόμη και με κόστος την πιθανή αυτοκαταστροφή. Και είναι μάταιο να ελπίζει κανείς ότι μια πολεμική μηχανή μπορεί να σταματήσει μπροστά σε αυτόν τον κίνδυνο. Θα συνεχίσει μέχρι τέλους, όποιο κι αν είναι το τίμημα που θα πρέπει να πληρώσει.

 Giorgio Agamben, "Lo stato e la guerra"
14 Ιουνίου 2025
Quodlibet

Gilles Deleuze: Οι Ινδιάνοι της Παλαιστίνης

Ο σιωνισμός, και στη συνέχεια το κράτος του Ισραήλ, απαίτησε την αναγνώριση της νομιμότητάς του από τους Παλαιστίνιους. Όμως το κράτος του Ισραήλ δεν έπαψε ποτέ να αρνείται την ίδια την ύπαρξη ενός παλαιστινιακού λαού. Δεν θα μιλήσει ποτέ για Παλαιστίνιους, αλλά για Άραβες της Παλαιστίνης, λες και βρέθηκαν εκεί τυχαία ή κατά λάθος. Και αργότερα, οι εκδιωγμένοι Παλαιστίνιοι θα αντιμετωπίζονται σαν να ήρθαν από έξω, χωρίς να γίνεται λόγος για τον πρώτο αντιστασιακό πόλεμο που διεξήγαγαν ολομόναχοι. Θα τους θεωρήσουν απογόνους του Χίτλερ, επειδή δεν αναγνώριζαν το δικαίωμα ύπαρξης του Ισραήλ. Αλλά το Ισραήλ διατηρεί το δικαίωμα να αρνείται τη de facto ύπαρξή τους. Από εδώ ξεκινάει μια μυθοπλασία που επρόκειτο να διαδοθεί όλο και περισσότερο και να βαραίνει όλους εκείνους που υπερασπίζονται την παλαιστινιακή υπόθεση. Αυτή η μυθοπλασία, το στοίχημα του Ισραήλ, αποσκοπούσε να στιγματίσει ως αντισημίτες όλους εκείνους που αμφισβητούσαν τις εν τοις πράγμασι συνθήκες και ενέργειες του σιωνιστικού κράτους. Αυτή η επιχείρηση έχει τις ρίζες της στην ψυχρά ασκούμενη πολιτική του Ισραήλ απέναντι στους Παλαιστίνιους.

Εξ αρχής το Ισραήλ δεν έκρυψε τον στόχο του: να εκκενώσει τα παλαιστινιακά εδάφη. Και μάλιστα προσποιούμενο ότι τα παλαιστινιακά εδάφη ήταν ακατοίκητα και ότι προορίζονταν ανέκαθεν για τους Σιωνιστές. Ήταν όντως ένας αποικισμός, αλλά όχι με την ευρωπαϊκή έννοια του όρου τον 19ο αιώνα: δεν θα εκμεταλλεύονταν τους κατοίκους της χώρας, θα τους ανάγκαζαν να φύγουν. Όσοι θα έμεναν δεν θα μετατρέπονταν σε εργατικό δυναμικό συνδεδεμένο με τον τόπο, αλλά σε εφήμερο, ανέστιο εργατικό δυναμικό, λες και επρόκειτο για μετανάστες σε γκέτο. Από την αρχή, η γη αγοράστηκε υπό τον όρο ότι θα ήταν άδεια από κατοίκους ή ότι θα μπορούσε να εκκενωθεί. Πρόκειται για γενοκτονία, αλλά η φυσική εξόντωση παραμένει επικουρική της γεωγραφικής εκκένωσης: ως Άραβες γενικά, οι επιζώντες Παλαιστίνιοι οφείλουν να εξομοιωθούν με τους άλλους Άραβες. Η φυσική εξόντωση, είτε έχει ανατεθεί σε μισθοφόρους είτε όχι, είναι απολύτως παρούσα. Αλλά δεν είναι γενοκτονία, όπως λένε, επειδή δεν αποτελεί τον «τελικό στόχο», στην πραγματικότητα είναι ένα μέσο ανάμεσα σε άλλα.

Η συνενοχή των Ηνωμένων Πολιτειών με το Ισραήλ δεν απορρέει μόνο από τη δύναμη ενός σιωνιστικού λόμπι. Ο Elias Sanbar έδειξε με σαφήνεια πώς οι Ηνωμένες Πολιτείες ανακάλυψαν εκ νέου στο Ισραήλ μια πτυχή της δικής τους ιστορίας: την εξόντωση των Ινδιάνων, η οποία και πάλι ήταν μόνο εν μέρει άμεσα φυσική. Συνίστατο στη δημιουργία ενός κενού, σαν να μην υπήρχαν ποτέ Ινδιάνοι, παρά μόνο μέσα σε γκέτο που θα τους μετέτρεπαν σε εσωτερικούς μετανάστες. Από πολλές απόψεις, οι Παλαιστίνιοι είναι οι νέοι Ινδιάνοι, οι Ινδιάνοι του Ισραήλ. Η μαρξιστική ανάλυση δείχνει τις δύο συμπληρωματικές κινήσεις του καπιταλισμού: επιβάλλει συνεχώς στον εαυτό του όρια, μέσα στα οποία αναπτύσσει και εκμεταλλεύεται το δικό του σύστημα· ωθεί αυτά τα όρια ολοένα και πιο μακριά, ξεπερνώντας τα,  για να επαναλάβει τη δική του θεμελίωση, μεγιστοποιώντας την και εντείνοντάς την. Η εξώθηση των ορίων ήταν το εγχείρημα του αμερικανικού καπιταλισμού, του αμερικανικού ονείρου, που υιοθετήθηκε από το Ισραήλ και το όνειρο του Μεγάλου Ισραήλ σε αραβικό έδαφος, στις πλάτες των Αράβων.

« Les Indiens de Palestine » [1985]
Gilees Deleuze, Deux régimes de fous : textes et entretiens 1975-1995, Éditions de Minuit, 2003

Giorgio Agamben: Το υπόλοιπο του Ισραήλ

Έρχεται μέρα που το υπόλοιπο του Ισραήλ, όσοι από το γένος του Ιακώβ γλιτώσουν, θα πάψουν πια να στηρίζονται στην Ασσυρία που τους χτυπούσε και θα στηριχθούν μ’ εμπιστοσύνη στον Κύριο, τον Άγιο Θεό του Ισραήλ. Ένα υπόλοιπο θα επιστρέψει, το υπόλοιπο του Ιακώβ, στον ισχυρό Θεό. Γιατί ακόμα κι αν ο λαός σου, Ισραήλ, ήτανε σαν της θάλασσας την άμμο, μόνο ένα μέρος απ’ αυτόν θα επέστρεφε. Έχει αποφασιστεί η καταστροφή και θα συντελεστεί με δικαιοσύνη.

Ησαΐας 10, 20-22

Η προφητεία εκπληρώθηκε. Το Ισραήλ δεν υπάρχει πια. Μόνο ένα υπόλοιπο θα σωθεί, και αυτό σίγουρα δεν θα είναι οι ισχυροί που το κυβερνούν και το οδήγησαν μέχρι τέλους. Έχει σημασία τώρα να γνωρίζουμε αυτό το υπόλοιπο, πού βρίσκεται και πώς θα επιβιώσει. Giorgio Agamben, Il resto di Israele
18 Φεβρουαρίου 2025
Quodlibet